Miraç Kandili: Sidretü'l-Müntehâ'ya Uzanan Gece
Receb ayının 27. gecesi olarak idrak edilen Miraç Kandili, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya (İsrâ) ve oradan semâvâta, Sidretü'l-Müntehâ'ya yükseltilmesinin (Mi'râc) yıldönümüdür. Vakanın iki katmanlı yapısı — yatay yolculuk (İsrâ) ve dikey yükseliş (Mi'râc) — onu İslâmî takvimin en teolojik yoğunluklu gecelerinden biri kılar. Beş vakit namazın farz kılındığı, Bakara Sûresi'nin son iki âyetinin (Âmenerresûlü) ümmete hediye edildiği ve şirk koşmayanın affedileceği müjdesinin verildiği bu gece, Diyanet İlmihali'nde "mübarek geceler" listesinde özel bir başlık altında ele alınır.
Tarihî Olay ve Kur'ân'daki Yansıması
Miraç hâdisesinin Kur'ânî dayanağı iki sûrede açıkça yer alır. İsrâ Sûresi 1. âyet: "Bir gece, kulunu Mescid-i Harâm'dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah, her türlü noksandan münezzehtir. O, kuluna âyetlerinden bir kısmını göstermek için böyle yaptı. Şüphesiz O her şeyi işitendir, görendir." Bu âyet İsrâ — yani Mekke'den Kudüs'e gece yolculuğunu — kesin bir nass ile sabit kılar. İkinci dayanak Necm Sûresi 1-18. âyetlerdir: Hz. Peygamber'in Cebrâil'i aslî hilkati üzere gördüğü, Sidretü'l-Müntehâ yanında bulunduğu, gözünün şaşmadığı ve haddi aşmadığı, "Rabbinin en büyük âyetlerinden bir kısmını gördüğü" beyân edilir.
Olayın detayları sahih hadis külliyatında geniş yer tutar. Buhârî, Kitâbu's-Salât bölümünde Enes b. Mâlik'ten rivayetle Mîrâc hadisesini uzun uzadıya nakleder (Buhârî, Salât, 1; hadis no. 349); aynı rivayet Müslim'in Sahîh'inde de mevcuttur (Müslim, Îmân, 263). Hadiste Resûlullah'ın Burak adlı semâvî bineğe bindirildiği, Mescid-i Aksâ'da peygamberlere imamlık ettiği, ardından yedi kat semâda Âdem, Yahyâ, Îsâ, Yûsuf, İdrîs, Hârûn, Mûsâ ve İbrâhim peygamberlerle (selâm onlara olsun) görüştüğü anlatılır. Sidretü'l-Müntehâ'nın ötesinde Allah ile özel hitap gerçekleşmiş, namaz başlangıçta elli vakit farz kılınmış, Hz. Mûsâ'nın tavsiyesiyle yapılan ricalar üzerine beş vakte indirilmiştir.
Klasik kelâm geleneğinde Miraç'ın "bedenen mi, ruhânen mi" gerçekleştiği tartışılmıştır. Ehl-i Sünnet'in cumhuru — Eş'arî, Mâturîdî, İbn Hazm dahil — Mîrâc'ın bedenen ve uyanık halde gerçekleştiğini savunur. Bu görüş, müşriklerin haberi duyduklarında alay etmelerini ve Hz. Ebû Bekir'in (r.a.) gösterdiği teslimiyetin "Sıddîk" lakabını kazandırmasını anlamlı kılar; eğer olay sadece bir rüyâ olsaydı bu denli sert tepki ve teslimiyet beklenmezdi.
Üç Büyük Hediye
Sünnet, Mîrâc gecesinde ümmete üç ana hediye verildiğini bildirir. Müslim'in Enes'ten rivayetinde (Müslim, Îmân, 279) Resûlullah'a şu üç şey verilmiştir: (1) Beş vakit namaz; (2) Bakara Sûresi'nin son iki âyeti — Âmenerresûlü; (3) Allah'a şirk koşmayan ümmet fertlerine "mukhimât" (helâk edici büyük günahlar) dışında bağışlama müjdesi. Bu üçlünün özellikle birinci maddesi — namazın gökten doğrudan teşri kılınması — diğer farzlardan farklıdır: oruç, zekât ve hac, vahiy yoluyla Medine döneminde yeryüzünde teşri kılınırken namaz, semânın ötesinden, peygamberle Rabbi arasındaki doğrudan hitapla farz kılınmıştır.
Bu Geceyi Yaşamak: Müstehab İbadetler
Diyanet'in tavsiyesi, Mîrâc gecesini şu çerçevede ihyâ etmektir: Yatsı namazından sonra bir miktar Kur'ân tilâveti — özellikle İsrâ Sûresi'nin baş tarafı, Necm Sûresi'nin tamamı, Bakara'nın son iki âyeti; nâfile namazlar (kazâ borcu olan kazâ kılar, olmayan tehecüd niyetiyle iki, dört, sekiz rekât kılabilir); salâvat-ı şerîfe; geçmiş günahlar için istiğfar; ümmet, ana-baba ve geçmişler için duâ.
Çağdaş bir uygulama önerisi olarak Diyanet, namazın bu gecedeki mânevî ağırlığını idrak etmek için beş vakit namazın her birini özenle, vaktinde, mümkünse cemaatle edâ etmeyi vurgular. Çünkü Mîrâc'ın en kalıcı hediyesi günde beş kez tekrar eden bu farzdır; geceyi kandillerle ihyâ edip ertesi gün sabah namazını terk etmek, hediyenin değerini ıskalamak olur. Bu yüzden Mîrâc gecesinin manâsı, sadece o gecede değil, sonraki günlerin namaz disiplininde tezahür eder.
Klasik ve Çağdaş Kaynaklar
İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye'de Mîrâc hâdisesini hicretten yaklaşık bir buçuk yıl önce, Receb'in 27. gecesi olarak verir. Bu tarihleme tâbiîn nesline kadar uzanan bir gelenektir; fakat tam tarih konusunda âlimler arasında ihtilâf vardır. Bazı tarihçiler (Süheylî, er-Ravdu'l-Ünüf) farklı tarihler önermiştir. Diyanet, Türkiye'deki yaygın kabule paralel olarak Receb'in 27. gecesini esas alır.
Fahrüddîn er-Râzî, Mîrâc'ın felsefî-kelâmî yorumunda olayın "mü'minin mîrâcı"na model olduğunu, namazın da bu sebeple "mü'minin mîrâcı" olarak adlandırıldığını yazar. Bediüzzaman Said Nursî'nin Sözler eserindeki 31. Söz, Mîrâc'ı kelâmî, felsefî ve aklî hikmet yönlerinden inceleyen geç dönem klasiklerden biridir. Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât adlı Mevlid'inde de "Miraciyye" bölümü, Anadolu halk irfanında geceyi popülerleştirmiştir.
Sünnetten Sahih Bir Pasaj
"فُرِضَتْ عَلَيَّ الصَّلاةُ لَيْلَةَ الإِسْرَاءِ خَمْسِينَ، ثُمَّ نُقِصَتْ حَتَّى جُعِلَتْ خَمْسًا، ثُمَّ نُودِيَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّهُ لَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ، وَإِنَّ لَكَ بِهَذِهِ الْخَمْسِ خَمْسِينَ" "İsrâ gecesi bana elli vakit namaz farz kılındı; sonra azaltıldı ve beşe indirildi. Sonra şöyle nidâ olundu: 'Ey Muhammed! Benim katımda söz değişmez; sen bu beş vakit ile elli vaktin sevabını alırsın.'" — Buhârî, Kitâbu Ehâdîsi'l-Enbiyâ, no. 3342; Tirmizî, Tefsîr, 17.
Niye Hatim?
Mîrâc gecesinde başlatılan bir hatim, beş vakit namazın ümmete hediye edildiği geceyi şükranla karşılamanın en somut yollarından biridir. "Mîrâc hatmi" niyetiyle bir cüz yüklenmek — özellikle namaz vakitlerine bağlanan disiplinli bir okuma — geceyi sadece kutlamakla bırakmaz, namazın hayatın merkezine yerleşmesine vesile olur. Hatim niyetini "Bu hatmim, Mîrâc'da beş vakit namazın bize hediye edilmesine bir şükür olarak; tüm namazsızların hidayeti, namazını terk etmiş kardeşlerimin tövbesi ve ümmet-i Muhammed'in ihlâsı içindir" şeklinde açıkça yapmak, niyetin amelden önce geldiği prensibinin doğal sonucudur.
Kaynaklar
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, "Miraç Kandili" bölümü.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu, "İsrâ ve Mîrâc" hakkında fetvâ.
- Buhârî, Sahîh, Kitâbu's-Salât, no. 349; Kitâbu Ehâdîsi'l-Enbiyâ, no. 3342.
- Müslim, Sahîh, Kitâbu'l-Îmân, no. 162, 163, 263, 279.
- Tirmizî, Sünen, Kitâbu Tefsîri'l-Kur'ân, no. 3157.
- İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye, 3. cilt, Mîrâc bölümü.
- Fahrüddîn er-Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb, İsrâ 1 ve Necm 1-18 tefsiri.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mi'rac" maddesi.
- Süheylî, er-Ravdu'l-Ünüf, Mîrâc bahsi.
- Said Nursî, Sözler, 31. Söz (Mîrâc Risalesi).