Cuma Gününün Fazileti: Haftanın Efendisi
Cuma günü, İslâm takviminde haftanın en şereflisi olarak kabul edilen, doğrudan Kur'ân ve sünnetle özel bir konum verilmiş tek gündür. Arapça "yevmu'l-cum'a" — "toplanma günü" anlamına gelir; çünkü mü'minler bu gün cemaatle toplanıp Cuma namazı kılarlar. Kur'ân-ı Kerîm'in 62. sûresi de bu adla anılır ve namaza dair sarîh emir burada yer alır.
Kur'ânî Dayanak
Cuma Sûresi 9-10. âyetler: "Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağırıldığı zaman, hemen Allah'ı zikretmeye koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Namaz kılındıktan sonra yeryüzüne yayılın ve Allah'ın lütfundan isteyin. Allah'ı çok zikredin; umulur ki kurtuluşa erersiniz."
Bu iki âyet Cuma namazını farz kılar ve ardından geçilen "yeryüzüne yayılın" emri Cuma sonrası rızık aramayı, dolayısıyla normal hayatı sürdürmeyi meşrulaştırır. Klasik müfessirler — Taberî, Kurtubî, Razî — bu pasajın hicret sonrası Medine'de nâzil olduğunu, Cuma'nın Medine'de Müslümanların ilk toplu ibadet günü olarak kurumsallaştığını kaydeder.
Sünnetten Müjdeler
Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Cuma gününe verdiği özel önem, sahih hadis külliyatında çok geniş yer tutar. Birkaç merkezî rivayet:
1. Haftanın Efendisi: Müslim'in Ebû Hüreyre'den naklettiği rivayet: "Üzerinde güneşin doğduğu en hayırlı gün Cuma günüdür. Âdem o gün yaratılmış, o gün cennete sokulmuş, o gün oradan çıkarılmıştır. Kıyâmet de ancak Cuma günü kopacaktır." (Müslim, Cum'a, 18, no. 854).
2. İcâbet Saati: Buhârî ve Müslim'in müttefekun aleyh olarak naklettiği rivayet: "Cuma gününde bir saat vardır ki, Müslüman bir kul namaz hâlinde Allah'tan bir şey isterse Allah ona o şeyi verir." (Buhârî, Cum'a, 37, no. 935; Müslim, Cum'a, 13, no. 852). Bu "icâbet saati"nin tam vakti hakkında âlimler arasında ihtilâf vardır; bazıları imamın minbere çıkmasından namazın bitişine kadar olan vakti, bazıları ikindi vaktinden gurûba kadar olan vakti işaret eder. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de ihtimalleri toplar; en kuvvetli görüş ikindiden sonrasıdır.
3. Salâvat-ı Şerîfe: Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin naklettiği rivayet: "Günlerinizin en faziletlisi Cuma günüdür... Bu günde bana çokça salâvat getirin. Sizin salâvatınız bana arz olunur." (Ebû Dâvûd, Salât, 207, no. 1047). Bu hadis Cuma'da Hz. Peygamber'e salâvat getirmenin müstesnâ değerini vurgular.
4. Cuma'dan Cuma'ya Mağfiret: Müslim'in Ebû Hüreyre'den naklettiği rivayet: "Beş vakit namaz, Cuma'dan Cuma'ya, Ramazan'dan Ramazan'a, aralarında işlenen küçük günahlara — büyük günahlardan kaçınıldığı sürece — kefarettir." (Müslim, Tahâret, 14, no. 233).
Cuma Günü Kehf Sûresi
Bir başka önemli sünnet, Cuma günü Kehf Sûresi'ni okumaktır. Hâkim'in Müstedrek'inde ve Beyhakî'nin Şuabu'l-Îmân'da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği hadis: "Kim Cuma günü Kehf Sûresi'ni okursa, iki Cuma arası onun için nûr ile aydınlatılır." (Hâkim, Müstedrek, 2/368; Beyhakî, Şuabu'l-Îmân, 2/394). Bu rivayet hadis ulemâsı tarafından "sahih" veya "hasen" derecesinde kabul edilmiştir.
Kehf Sûresi'nin Cuma'da okunmasının hikmeti, klasik kaynaklarda şöyle açıklanır: Sûre Deccâl'in fitnesinden korunma için okunması tavsiye edilen yedi merkezî sûreden biridir; Kehf Ashâbı, Hz. Mûsâ-Hızır kıssası, Zülkarneyn, Hz. İsâ'nın gelişi ve Deccâl meseleleri sûrede iç içe geçmiştir. Cuma günü ümmetin manâsı, sûrenin teması ile uyumlu olur.
Cuma'ya Hazırlık
Hz. Peygamber Cuma'ya özel bir hazırlık tavsiye etmiştir. Buhârî ve Müslim'in müttefekun aleyh olarak naklettiği rivayetlerden derlenen âdâb şudur:
- 1Gusül abdesti almak — Cuma'ya hazırlık olarak gusül "müekked sünnet" düzeyindedir. Buhârî Cum'a bölümü no. 877'de "Cuma günü gusül her bâliğ üzerine vâciptir" rivayeti vardır; bunu çoğu âlim "müekked sünnet" yorumlamıştır.
- 2Misvak ve güzel koku — temizlik ve hoş kokunun sünneti vurgulanır.
- 3Beyaz veya temiz elbise giymek.
- 4Erkenden camiye gitmek — Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiği rivayetinde Resûlullah, erken gelenler için "deve, sığır, koç, tavuk, yumurta" benzetmesiyle artan bir sevap sıralaması verir (Buhârî, Cum'a, 31, no. 929).
- 5Cuma namazından önce salâvat-ı şerîfeye yoğunlaşmak.
- 6Hutbe sırasında konuşmamak, susup dinlemek — bu fıkhî bir vecîbedir.
Hutbe ve Cuma Namazı
Cuma namazı iki rekât farzdır ve hutbe onun bir rüknüdür. Bu yönüyle öğle namazından farklıdır; öğle dört rekât olarak kılınırken Cuma günü öğle yerine iki rekât Cuma namazı kılınır ve hutbe bu namazın olmazsa olmaz bir parçasıdır. Hutbenin fıkhî şartları arasında Allah'a hamd, Hz. Peygamber'e salâvat, ümmete vaaz/öğüt ve duâ yer alır.
Cuma namazı tüm hür, mukîm, akıllı, bâliğ erkek Müslümanlara farzdır. Kadınlara farz olmamakla birlikte, gelmeleri câiz, hatta tavsiye edilir. Yolcular, hastalar ve özür sahipleri Cuma namazından muaftır; onlar öğle namazını dört rekât olarak kılarlar.
Niye Hatim?
Cuma günü hatim bitirmek, klasik ve çağdaş geleneğin en yaygın uygulamalarından biridir. Hz. Osman'ın (r.a.) Perşembe akşamı başlatıp Cuma akşamı bitirdiği hatim bu çizginin sahabe nesline kadar uzanmasıdır. "Cuma hatmi" niyeti şöyle yapılabilir: "Bu hatmim, Cuma gününün bereketi, Hz. Peygamber'in rûhuna salâvat hediyesi, ümmet-i Muhammed'in birliği ve ana-babamın mağfireti içindir." Hatim bitiminin Cuma günü icâbet saatine — özellikle ikindi sonrası vakte — denk getirilmesi, klasik fıkıh kaynaklarınca özellikle tavsiye edilmiştir.
Sünnetten Bir Hatırlatma
"خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ" "Üzerinde güneşin doğduğu en hayırlı gün Cuma günüdür." — Müslim, Cum'a, 18, no. 854.
Kaynaklar
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, "Cuma Namazı" ve "Cuma Gününün Fazileti" bölümleri.
- Kur'ân-ı Kerîm, Cuma Sûresi 9-10.
- Buhârî, Sahîh, Kitâbu'l-Cum'a, no. 877, 929, 935.
- Müslim, Sahîh, Kitâbu'l-Cum'a, no. 852, 854.
- Ebû Dâvûd, Sünen, Kitâbu's-Salât, no. 1047.
- Hâkim, el-Müstedrek, Kehf Sûresi bahsi.
- Beyhakî, Şuabu'l-Îmân, "Cuma" bölümü.
- İbn Hacer el-Askalânî, Fethu'l-Bârî, Cum'a şerhi.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cuma" maddesi.