Aşure Günü: Mûsâ'dan İmâm Hüseyin'e Uzanan Tarihî İz
Muharrem ayının onuncu günü olan Aşure (Âşûrâ), İslâm öncesi Arap ve Yahudi geleneklerinde de bilinen, Hz. Mûsâ'nın Firavun'dan kurtuluşunun yıldönümü ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) özellikle ihyâ etmeyi tavsiye ettiği bir gündür. Aynı zamanda hicretin 61. yılında Hz. Hüseyin'in (r.a.) Kerbelâ'da şehid edilmesiyle ümmetin bir kısmı için derin yas gününe dönüşmüştür. Bu üç tarihî katman — Mûsâvî, Muhammedî ve Kerbelâ — günü kollektif İslâm hafızasının en yoğun katmanlarından biri kılar.
Sahih Sünnetten Aşure'nin Hükmü
Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Medine'ye hicretinden sonra Yahudilerin Aşure günü oruç tuttuğunu görmesi ve sebebini sorması, bu gün hakkında en temel rivayetin başlangıcıdır. İbn Abbâs'tan (r.a.) nakledildiğine göre Resûlullah Yahudilere "Bu nedir?" diye sormuş; onlar "Bu hayırlı bir gündür; Allah'ın Mûsâ'yı Firavun'dan kurtardığı, Mûsâ'nın da Allah'a şükran olarak oruç tuttuğu gündür" demişlerdir. Allah Resûlü: "Biz Mûsâ'ya sizden daha yakınız" buyurmuş ve hem kendisi oruç tutmuş hem de oruç tutulmasını emretmiştir (Buhârî, Savm, 69, no. 2004; Müslim, Sıyâm, 127, no. 1130).
Daha sonra Ramazan orucu farz kılınınca Aşure orucu farziyetten nâfileye dönüşmüş, ancak müstehab olarak devam etmiştir. Hz. Aişe'den gelen rivayet (Buhârî, Savm, 1, no. 1893): "Aşure günü Câhiliye döneminde Kureyş'in oruç tuttuğu bir gündü; Resûlullah Mekke'de iken bunu oruçlu olarak geçirirdi. Medine'ye geldikten sonra bizzat oruç tuttu, başkalarına da emretti. Ramazan farz kılınınca bu emir kaldırıldı; isteyen tutar, isteyen tutmaz."
Resûlullah, Aşure orucuna ek olarak bir günlük daha ekleme tavsiyesinde bulunmuştur — Yahudilere muhâlefet ve sünnetin tafsili için. İbn Abbâs rivayetinde: "Gelecek yıl olursa Allah'ın izniyle dokuzuncu günü de oruç tutarız" (Müslim, Sıyâm, 134, no. 1134). Bu sebeple Diyanet ve ehl-i sünnet ulemâsı 9-10 Muharrem'i (Tâsû'â ve Âşûrâ) birlikte oruç tutmayı tavsiye eder; sadece 10. günü tutmak da câizdir fakat 9. günü eklemek müstehabdır.
Mevkifin Üç Katmanı
(1) Mûsâvî Katman. Hz. Mûsâ'nın Firavun'dan kurtuluşu Kur'ân-ı Kerîm'de defalarca anlatılır (Bakara 50, Yûnus 90, Şuarâ 60-66, Tâhâ 77-79). Bu olay tüm peygamberlik tarihindeki en büyük "necât" — kurtuluş — örneklerinden biridir. Yahudilerin bu günde oruç tutması, Mûsâ'nın şükür orucunu sürdürmeleridir; Hz. Peygamber'in bunu kabul ederek "biz Mûsâ'ya daha yakınız" demesi, peygamberler arasındaki sürekliliğin ifadesidir.
(2) Muhammedî Katman. Resûlullah'ın Mekke döneminde Aşure'yi oruçlu geçirdiği bilinmektedir; Medine'de bu uygulamayı sünnete bağlamış ve ümmete tavsiye etmiştir. Aşure orucunun mükâfâtı sahih hadiste şöyle bildirilir: "Aşure orucunun, geçmiş bir yılın günahlarına keffâret olmasını Allah'tan umarım" (Müslim, Sıyâm, 196, no. 1162).
(3) Kerbelâ Katmanı. Hicrî 61 yılı Muharrem'inin onuncu gününde, Resûlullah'ın torunu Hz. Hüseyin (r.a.) Kerbelâ'da, Emevî halifesi Yezîd'in ordusu tarafından ailesi ve yakınlarıyla beraber şehid edilmiştir. Bu olay Ehl-i Sünnet ve Şîî gelenekleri için tarihin en acı sayfalarından biridir; ümmetin önemli bir kısmı Aşure'yi Hz. Hüseyin'in şehâdetiyle anar. Ne var ki Ehl-i Sünnet, Aşure orucunun aslî hikmetinin Kerbelâ değil, Hz. Mûsâ'nın kurtuluşu olduğunda nett bir tutum sergiler; çünkü oruç emri Kerbelâ'dan onlarca yıl önce hicret yıllarında verilmiştir.
Bu Günü Yaşamak
Diyanet'in tavsiyesi şudur: 9-10 Muharrem oruç tutmak (veya en az 10 Muharrem oruç tutmak); günü Kur'ân tilâveti, salâvat, sadaka ve duâ ile geçirmek; ailecek bir "Aşure tatlısı" hazırlayıp komşulara dağıtmak — bu Anadolu geleneği, Hz. Nûh'un gemiden inerken kalan erzakla yaptığı yemekten ilham aldığı söylenen halk uygulamasıdır, sünnet veya nass değildir fakat infakı teşvik ettiği için Diyanet'çe takdir edilen bir gelenektir.
Halk arasında Aşure gününe bağlanan bazı popüler iddialar — "Âdem'in tövbesi kabul edildi", "Nûh'un gemisi Cûdî'ye oturdu", "Mûsâ Firavun'dan kurtuldu", "Îsâ semaya yükseltildi" gibi — klasik kaynaklarda muhtelif rivayetlerde geçer; ancak büyük çoğunluğunun senet bakımından zayıf olduğu, sadece Mûsâ-Firavun rivayetinin sahih olduğu hadis ulemâsınca tespit edilmiştir. Diyanet bu sebeple "halk arasında nakledilir" kaydıyla bu olayları zikreder fakat sahih nass olarak takdim etmez.
Kerbelâ'nın yıldönümü olarak günü yas tutarak geçirmek — özellikle aşırı taşkınlıklar, kanlı törenler vb. — Ehl-i Sünnet anlayışında doğru bulunmaz. Bunun yerine Hz. Hüseyin'i rahmetle anmak, Yâsîn ve Mülk sûrelerini okumak, ona bağışlanan duâlar yapmak, ümmetin kardeşliği için niyaz etmek tavsiye edilir.
Klasik ve Çağdaş Kaynaklar
İbn Receb el-Hanbelî, Letâifu'l-Maârif'in Muharrem bahsinde Aşure'nin tarihçesini, hükmünü ve âdâbını detaylıca işler. İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye'de Kerbelâ olayını tarihî ve fıkhî perspektiften ele alır; Hz. Hüseyin'e yapılan zulmü açıkça kınar.
Diyanet İlmihali'nin "Aşure Günü ve Orucu" bölümü, orucun hükmünü, sünnete uygun edâ biçimini ve halk geleneklerinin sünnete uygunluk derecesini akademik bir çerçevede sunar. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Aşure" ve "Kerbelâ" maddeleri tarihî gelişimi ve mezhep mukayesesini ortaya koyar. Çağdaş Türkiye'de Mehmet Görmez ve Hayreddin Karaman, günü "üç katmanlı" olarak okumayı önerir: Mûsâvî kurtuluşa şükür, Nebevî sünnete uyma ve Kerbelâ'nın rahmet ile anılması.
Sahih Sünnetten
"صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ، أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ" "Aşure günü orucunun, geçmiş bir yılın günahlarına keffâret olmasını Allah'tan umarım." — Müslim, Kitâbu's-Sıyâm, no. 1162.
"لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لأَصُومَنَّ التَّاسِعَ" "Eğer gelecek yıla erişirsem mutlaka dokuzuncu (Muharrem) günü de oruç tutacağım." — Müslim, Kitâbu's-Sıyâm, no. 1134.
Niye Hatim?
Aşure günü açılan hatim, üç katmanlı tarihî hafızanın manevî bir karşılığıdır. "Aşure hatmi" niyetiyle açılan bir okuma, hem Hz. Mûsâ'nın kurtuluşuna şükür hem Hz. Peygamber'in sünnetine bağlılık hem de Hz. Hüseyin'e ve Ehl-i Beyt'e bağışlanan bir tilâvet niteliği taşır. Niyeti şöyle yapmak yaygındır: "Bu hatmim Hz. Mûsâ'ya bahşedilen kurtuluşa şükür olarak; Hz. Peygamber'in Aşure sünnetine ittibâ niyetiyle; Hz. Hüseyin'in ve Kerbelâ şehîdlerinin ruhlarına; ümmet-i Muhammed'in selâmeti ve İslâm beldelerinin emniyeti içindir."
Kaynaklar
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, "Aşure Orucu" bölümü.
- Buhârî, Sahîh, Kitâbu's-Savm, no. 1893, 2004.
- Müslim, Sahîh, Kitâbu's-Sıyâm, no. 1130, 1134, 1162.
- Tirmizî, Sünen, Kitâbu's-Savm, no. 752.
- Ebû Dâvûd, Sünen, Kitâbu's-Savm, no. 2442.
- İbn Receb el-Hanbelî, Letâifu'l-Maârif, Muharrem bahsi.
- İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye, Kerbelâ bahsi.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Aşure", "Kerbelâ" ve "Hüseyin (Hz.)" maddeleri.